ترتیب کننده: پوهیالی عبدالحمید"نیازی"
نظریه های مدیریت و جایگاه آنها در فعالیت های سازمانی
مقدمه
از زمانه های که بشر به زندگی اجتماعی روی آورده، برای رفع نیازها و ضرورت های خود همواره در کار های دسته جمعی و گروهی ضرورت به برنامه ریزی، همانگی، هدایت و رهبری که امروزه از عمده ترین وظایف مدیریت در دنیای امروز است، پیدا کرد.
بررسی تاریخ ملل باستانی مانند مصر، چین، ایران، روم، یونان نشان میدهد که بدون وجود سیستم منظمی از اقدامات سازمان یافته و منظم و بدون اعمال مدیریت دقیق امکان اداره ی امپراطوری های عظیم در دنیا، اجرا سیستم های آبیاری و زراعتی برای آبادانی سر زمین های آنها، تدارک، آماده سازی و تجهیزات ارتش های عظیم و موفقیت آنها در جنگ های طولانی و بزرگ، ساختن آثار معماری بسیار عظیم و دقیق، اجرای نظام های کنترول و نظارت در سرزمین های بسیار وسیع، اجرای سیستم های ارتباطی درست، دقیق و سریع و پیاده کردن شیوه های دقیق برای تجارت بین المللی و بسیاری امور دیگر امکان پذیر نبوده است. دانش عملی مدیریت در این دوران از نسلی به نسلی دیگری منتقل ویا به طور تجربی آموخته میشد. نظریه های مدیریت مانند نقشه ای است که فضانوردان را به طور اجمالی به موقعیت های مکانی، آشنا میسازد(سروری، 1399، ص 39).
نظریه ها همانند نقشه ها یا الگو هایی هستند که برحسب اوضاع و احوال سازمانی می تواند راه حل هایی را برای حل مشکلات سازمانی تجویز کنند، نقش نظریه ها به عنوان یک ابزار در مدیریت بیشتر به خاطر دسته بندی اصول و آگاهی مهم و مناسب مدیریتی و نیز آشکار کردن محدودیت و مشکلات درونی سازمان است(سایت، (emigroup.ir.
مفاهیم تئوری
کرلینکر، نظریه را مجموعه ای از ساختارها (مفاهیم)، تعاریف و قضایایی مرتبط به هم می داند که با مشخص نمودن روابط بین مغیرها، به منظور توضیح و پیش بینی پدیده ها، تصویر منظمی از آنان را ارائه می کند.
نظریه فقط نظریه پردازی، ایده آلیستی و عقل سلیم نیست، بلکه چون واقعیت ها خود سخن نمی گویند، پس باید یک چارچوب تجربی قابل برسی برای معنی دادن به واقعیت های آن داشته باشیم. نظریه روشی برای درک یا مشاهده واقعیت هاست که به دنیای مجهول مبهم اطراف، معنی می دهد. نظریه نه به عنوان یک هدف، بلکه به عنوان یک نقشه یا راهنمای ضروری برای مدیران در عرصه تحقیق و عمل مطرح است.
تعریف نظریه مدیریت
نظریه مجموعه ای است از مفاهیم، تعاریف و قضایای مرتبط به هم که با تشخیص روابط بین متغیرها، و به منظور تبین و پیش بینی پدیده ها، دیدگاه منظم در باره ی پدیده ها، مطرح میکند. تعریف فوق در دل خود 3 مطلب را جای داده است.
نظریه مجموعه ای است از تعاریف و قضایایی که شبکه ای از مفاهیم مشخص و مرتبط به هم را در بر میگیرد.
سیر تحول تیوری های مدیریت
سازمان و مدیریت محصول مکان و زمان اجتماعی و تاریخی خود هستند از این رو ما می توانیم با توجه نمودن به شیوه ای که مردم در زمان های خاص ر طول تاریخ با موضوع روابط هستند دست و پنجه نرم کردند به شیوه بهتری سیر تکاملی یا تحول تیوری مدیریت را درک کنیم. یکی از درس های اصلی و محوری که در پیش رو داریم برای ما این امکان را به وجود آورد که در سایه تجربه ها آزمون ها و درد و رنج های کسانی که پیش از ما سرنوشت سازمان های رسمی را در دست گرفته اند مطالبی ارزنده بیاموزیم در حالی که تیوری های مدیریت را مطالعه می کنیم و این مطلب را می آموزیم که هنری فورد و آلفرد اسلون به شیوه ای بسیار متفاوت از مدیرانی عمل کردند که در سال های میانی دهه 1990 مسول سازمان ها بودند ولی بازهم مشاهده می کنیم که کماکان سنت هایی را که آن افراد در چندین سال پیش پایه گذاری کردند ادامه دارد با توجه نمودن به دو بعد زمان و روابط می توانیم به عنوان دانشجوی مدیریت خود را به جای آنها بگذاریم فرض کنید شما در امریکا مدیر یک کارخانه بافنده گی یا مدیر یکی از کارخانه های تولیدی فورد هستید که در نخستین سال های سده بیستم به کار مشغول است این کارخانه هزاران کار گر در استخدام خود دارد (استونر،۱۳۹۸، ص ۴۸-۴۹).
نظریه های مدیریت
نظریه ی سیستمی
نظریه سیستمی که به نام نگرش سیستمی نیز یاد می شود، پیش از جنگ جهانی دوم و در طول سال های 1950-1956 توسط لود ویک فون بر تالانفی مطرح شد. طرفداران این نظریه معتقدند که نگرش سیستمی بهترین طریق برای وحدت بخشیدن به مفاهیم و نظریه های مدیریت و دست یابی به نظریه ی جامع است. نظریه ی سیستمی سازمان را بدین ترتیب تعریف می کند:
(( سازمان عبارت است از فرایند ساختاری، که در این فرایند، افراد برای هدف های معین، در تماس متقابل با یکدیگر قرار دارند)).
نظریه اقتضایی
نظریه اقتضایی که به آن نگرش موءقعیتی نیز گفته می شود، بر این اساس استواراست که یک الگوی مدیریت برای همه ی موقعیت ها به عنوان بهترین راه وجود ندارند. وظیفه ی مدیر این است که تعیین کند چه روشی، در چه موقعیت خاصی، تحت چه شرایطی ویژه ای و در چه زمان به خصوص بهترین زمینه را برای نیل به هدف های مدیریت فراهم می کند(سروری، 1399، ص 88).
نظریه ی مدیریت اداری یا اصول گرایان
هنری فایول(1841-1925) از بزرگترین محققان مکتب اداری است. او بر خلاف تایلورکه از کارگری ساده به مقام های بالای سازمان ارتقاء پیدا نموده بود ، بعد از تمام تحصیلات انجینری معادن در همان ابتدا و بسیار زود مدیریت یکی از موءسسات را در فرانسه به عهده گرفت و مسایل مدیریت را از بالا به پایین مورد بررسی قرارداد(سروری، 1399، ص55).
نظریه روابط انسانی ( مطالعات هاثورن)
در طول سالهای اواخر دهه ۱۹۲۹ تا آغاز دهه ۱۹۳۰ میلادی مجموعه مطالعاتی در کارخانه شرکت ویسترن الکتریک در شهر هاثورن صورت گرفت، این بررسیها که به مطالعات هاثورن مشهور شد، سر انجام به جنبش روابط انسانی در مدیریت منجر گردید(رضائیان، 1393، ص 57).
نطریه مدیریت علمی
تیوری مدیریت علمی تا حدی به سبب نیاز به افزایش تولید به وجود آمد. به ویژه در آغاز سده بیستم که در ایالات متحده امریکا نیروی کار بسیار کم بود ، تنها راه بهبود بازدهی و بالا بردن تولید این بود که کارایی کاگران بالا رود . از این رو فردریک تیلور ، هنری گانت و فرانک و لیلیان گلبرت اصولی را ارایه کردند که آن را تیوری مدیریت علمی می نامند(استونر، ۱۳۹۸، ص ۵۱-۵۰).
نظریه های کلاسیک
قدیمی ترین نظریه مدیریت، نظریه سنتی(یا کلاسیک) است. نظریه ی مدیریت علمی تاحدی به سبب نیاز به افزایش تولید به وجود آمد. به ویژه در آغاز سده بیستم که در ایالات متحده امریکا نیروی کار بسیار کم بود، تنها راه بهبود باز دهی و بالا بردن تولید این بود که کارایی کارگران بالا رود. از این رو فردریک تایلور، هنری کانت و فرانک ویلیان گیلبرت اصولی را ارایه کردند که آن را نظریه ی مدیریت علمی می نامند (سروری، 1399، ص46).
نظریه ی بوروکراسی ماکس وبر
نظریه بروکراسی به وسیله ی ماکس وبر به وجود آمد است. ماکس در سال ۱۸۶۴ متولد شد. او فرزند ارشد خانواده ای بود که دارای هفت اولاد بودند و با پدری دیکتاتور زندگی میکرد. ماکس وبر در دانشگاه هایدلبرگ آلمان اقتصاد فلسفه و حقوق خواند. وی پس از پایان تحصیلات در سال ۱۸۹۱ در سن ۲۷ سالگی به مقام استادی رسید و در دانشگاه های مختلف آلمان و وین تدریس کرد. بعد ها او زیر نفوذ فکری شدید کاکا و همسر خود قرار گرفت که در آن سازمان های غیر انتفاعی کار میکردند. (سروری، 1399، ص62)
نتیجه گیری
در مفاهیم مرتبط با روش تحقیق علمی هیچ مفهومی به اندازه نظریه ها در مدیریت اهمیت ندارد. نظریه مجموعه بهم پیوسته و نظام یافته ای از گفتار ها که بیانگر بخشی از واقعیت باشد را نظریه یا تئوری می نامند، به عباره دیگر برسی کلی و وسیع مسائل از راه تفکر و تخیل است، بطوریکه این بررسی الزاماً رابطه ای با عمل (واقعیت) داشته باشد.
نظریه از دیدگاه تجربه گرایی، کوششی عملی در راه جمع آوری شواهد و یافته هایی تجربی و برقرار کردن همبستگی بین این یافته ها و تبیین آنها از طریق استقراء است. بگونه ای که هر گونه تصور، تخیل و توضیحات اضافه که بر مشاهدات تجربی متکی نباشد پیرامون پدیده مطرح نشود.
نظریه بیان کننده مجموعه ای از مفاهیم است به صورت نظام مندی ارتباط متقابل با یکدیگر دارند. می توان بر اساس آن پدیده ای را پیش بینی و توجه کرد. تئوری مجموعه ای از گفتار هایی (بیانیه ها) است که بر مبنای قواعد منطقی بایکدیگر در ارتباط و مبین بخشی از واقعیت هستند.
نظریه ها کوششی نظام مند و کلی برای توضیح پدیده ها و پاسخ به چرایی و چگونگی مدیران است.
نظریه ها در یک سازمان راهنمای عمل، زبان مشترک، چارچوب ادراکی و مفهومی و چالش های عملی خرد مدیران است. خردی که در سایه بهره گیری از نظریه ها، به واقعیت پیوسته و کاربست چارچوب های تئوریک و مدل های ذهنی را برای پیوند تئوری و عمل مقدور می سازد.
منابع و ماخذ
1- استونر، جیمز. (1398). مدیریت.چاپ ششم، ایران: انتشارات دفتر پژوهش های فرهنگی.
2- رضائیان، علی. (1393). سازمان و مبانی مدیریت.چاپ هفدهم، تهران: انتشارات دانشگاه ها (سمت) مرکز تحقیق و توسعۀ علوم انسانی.
3- سروری، خلیل الرحمن.(1400). مبانی سازمان و مدیریت. چاپ چهارم، کابل: انتشارات عازم.
4- سروری، خلیل الرحمن.(1399). مدیریت عمومی.کابل: انتشارات عازم.
5- سروری، خلیل الرحمن.(1399). مدیریت منابع انسانی. چاپ اول، کابل: انتشارات عازم.